O mikroskopijnych tajemnicach balsy - ogorzałki oraz o tym, jak duży chwast pomógł przepłynąć ocean i zasiedlić nowe ziemie.

Balsa z balsy. I o balsie.

Rzeczywiście – jest dwukrotnie lżejsza od korka. 1 m³ balsy waży średnio 100 kg, podczas gdy taka sama objętość korka ma wagę ponad 220 kg. I choć balsa jest naprawdę lekka, nie jest najlżejszym drewnem na świecie. Jest za to, pomimo swej lekkości, bardzo wytrzymałym, choć stosunkowo miękkim i łatwo poddającym się obróbce, materiałem. Pod względem wytrzymałości śmiało staje w szranki z drewnem drzew żelaznych.

Balsa – drewno pochodzi z balsy – drzewa, czyli gatunku Ochroma lagopus z rodziny wełniakowatych. Po polsku: ogorzałka wełnista.

Balsa to potężne drzewo, dorastające do 20 m wysokości. Raczej jest samotnikiem, albo rośnie w niewielkich skupiskach. Spotyka się ją w tropikach, m.in. Ameryki Południowej i Środkowej. Uwielbia miejsca, gdzie słońca jest pod dostatkiem. Rośnie wówczas niewiele wolniej od... bambusa. Kilkuletnie drzewa mają już kilkanaście metrów wysokości, co, jak na rośliny drzewiaste, jest doskonałym wynikiem szybkości wzrostu.

To duże drzewo ma pokaźnych rozmiarów liście i kwiaty. Liście mogą mieć kilkadziesiąt cm długości, są pojedyncze i pokryte czerwonawymi włoskami – kiedy się je dotyka, wydaje się, że pod palcami przesuwa się papier. Rosną na drzewie cały rok. Jedynie w porze suchej niektóre opadają, lub wolniej rosną.

 

Kwiaty ogorzałki są niezwykle dekoracyjne i egzotyczne. A przy tym z daleka widoczne, bo mają, bagatela, 20 cm długości! Kwitnienie rozpoczyna się w grudniu, kończy koło lutego. Kwiaty, zamknięte są w wielkich, brązowawych pąkach, które później otwierają się i uwalniają 5 płatków. Początkowo jasne płatki, w ciągu kilku dni zmieniają kolor: stają się żółte, aż w końcu przybierają barwę dojrzałego burgunda. W międzyczasie, nocą, wśród kwiatów latają nietoperze i zapylają rośliny całym mnóstwem żółtego pyłku.

Owoce, powstające po zapyleniu, są długie i przypominają strąki; początkowo zielone, z czasem ciemno brązowe lub grafitowe. Z botanicznego punktu widzenia to torebki, wypełnione nasionami, zaopatrzonymi w przypominający watę puch. Dzięki tej „wełence” nasiona mogą daleko się rozsiewać, unoszone wiatrem lub wodą.

Tajemnice balsy

By poznać jedną z nich, trzeba zerknąć pod mikroskop. Na przekroju poprzecznym pnia zobaczy się wówczas duże komórki o wyjątkowo cienkich, jak na drzewa, ściankach. Pomiędzy poszczególnymi komórkami nie widać za bardzo ligniny, która u innych drzew zalega tam całkiem grubą warstwą.

Wszystkie komórki drewna balsy są silnie wypełnione sokiem komórkowym – jak napęczniałe powietrzem baloniki. To daje balsie niezwykłą wytrzymałość przy jednoczesnej minimalnej wadze.

Drewno balsy jest dość miękkie – nie ma bowiem żadnego mechanicznego wzmocnienia: ani warstwy ligniny, ani skupisk komórek o zgrubiałych czy zdrewniałych ścianach. Dzięki temu łatwo daję się obrabiać, Drewno balsy można ciąć w wielu płaszczyznach, za każdym razem otrzymując inną strukturę powierzchni cięcia. Raz będą to guzki, innym razem – pierścienie lub promienie. Najbardziej miękkie drewno znajduje się bliżej środka pnia. Im dalej od środka, tym drewno twardsze i lepsze na różnego rodzaju deseczki, patyczki i inne formy stolarskie.

Po co, komu i dlaczego?

Najwartościowszy surowiec drewniany pochodzi z kilkuletnich drzew – takich do 10 lat. Ich drewno jest wówczas wystarczająco lekkie i odpowiednio wytrzymałe; a o to przecież chodzi!

Zanim drewno balsy trafi do sklepu, wpierw się je suszy, by miało niecałe 10% wilgotności. Proces suszenia trwa powoli, by drewno nie straciło swych cennych parametrów wytrzymałościowych. Jednocześnie usuwa się wówczas wiele biologicznych zagrożeń; giną bakterie i grzyby, które mogłyby powodować gnicie i pleśnienie desek.

Drewno balsy ma mnóstwo najrozmaitszych zastosowań. To przede wszystkim ulubiony materiał modelarzy: robią zeń makiety okrętów, samolotów, mostów, budynków, postaci i innych modelarskich gadżetów. Modele są lekkie i jednocześnie wyjątkowo wytrzymałe – co cieszy, ponieważ, gdy makieta szybowca spadnie podczas lotu, niekoniecznie od razu musi się roztrzaskać!

Balsa to także materiał na niektóre elementy budowy prawdziwych szybowców, pokrycia pokładów prawdziwych, turystycznych jachtów i wyściółka wielu kabin okrętowych.

Z tego lekkiego, wytrzymałego drewna wykonuje się protezy ortopedyczne, rakiety do ping – ponga, wszelkie spławiki wędkarskie, korki laboratoryjne i sprzęt ratownictwa wodnego.

Ciekawym zastosowaniem drewna balsy jest zrobienie z niego części nadwozia sportowego modelu Corvetty – mniejsza masa samochodu równa się w tym przypadku większej osiąganej prędkości.

Kiedy w 1947 roku Thor Heyerdahl udowadniał światu w swej wielkiej wyprawie Kon - Tiki, iż na Polinezję ludzie przybyli z Ameryki Południowej, robił to, płynąc na tratwie zbudowanej z bali z drewna balsy. Od wieków bowiem pływano na tratwach z tegoż drewna – nie może ono być jednak wcześniej suszone, bo za bardzo chłonęłoby wodę. Tratwy i łodzie robi się ze świeżych pni, których komórki są wypełnione sokiem.

Z drewna balsy robi się też deski surfingowe, lekkie i wytrzymałe opakowania na przeróżne towary, izoluje nim nieszczelności statków, jachtów i budynków mieszkalnych.

Niezwykłe zastosowanie znalazło drewno balsy w przemyśle fajczarskim – wytwarza się zeń filtry do fajek; ponoć doskonale zatrzymują smoliste substancje, powstające podczas palenia fajki.

Artyści rzeźbią w drewnie balsy maski, figurki, turyści namiętnie kupują długaśne, leciutkie ołówki z tego drewna, a elegantki stroją się w biżuterię wykonaną z rzeźbionych toczonych i malowanych elementów z drewna ogorzałki.

Kilka ciekawostek

Ogorzałka dość długo była przez białego człowieka traktowana jak duży chwast. Dopiero obserwacja kultury i wyrobów ludów znających zalety balsy, sprawiły, że zaczęto to drzewo traktować jak bardzo pożyteczną i poszukiwaną roślinę. Dziś ogorzałkę uprawia sie na specjalnych plantacjach – to dochodowy interes, ponieważ rośliny rosną szybko, plony są obfite, a popyt na lekkie drewno istnieje zawsze i zamówienia na nie spływają z całego świata. Balsa to z hiszpańskiego tratwa – stąd też pospolicie używana nazwa rośliny. W Ekwadorze o balsie mówi się boya, co też znaczy po prostu: boja. Bo jak boja po wodzie pływa, choć wszyscy nazywają ją balsą.