Ostateczny wygląd batiku jest tak samo nieodgadniony jak znaczenie uśmiechu Mony Lisy. Czyli jak z pomysłu, wosku, farbek i tkaniny zrobić efektowne dzieło sztuki – przeczytaj i zrób to sam/a! Zajrzyj do naszego sklepu internetowego, gdzie kupisz nie tylko batiki.

Batik w pigułce

Batik to pradawna technika ozdabiania tkanin. Jest ona niezwykle stara, batiki wytwarza się bowiem od co najmniej 2000 lat w wielu zakątkach świata, m.in. w Azji Południowej i Południowo-Wschodniej oraz w Afryce. Technologia tworzenia batików polega na nakładaniu na odpowiednie części tkaniny warstw wosku, a następnie barwieniu (np. przez zamoczenie całej tkaniny w roztworze z farbą).

Ponieważ wosk pszczeli ani miejsca nim pokryte nie poddają się farbowaniu, te fragmenty, na które nie był on nałożony, zostają zabarwione, natomiast na tych zabezpieczonych woskiem farba nie osiada. W taki sposób można osiągnąć niezwykle barwne i zaskakujące kompozycje. Wyglądają one szczególnie pięknie, jeśli się je powiesi w oknie - przeświecać przez nie będzie wtedy światło słoneczne, dając niezwykłe efekty wizualne.

Batiki nazywa się często woskowymi witrażami, ponieważ gdy od tyłu podświetli je światło, wyglądają dokładnie jak piękne kompozycje z kolorowych szybek. 

Batikowa różnorodność

Choć batiki wykonuje się obecnie na prawie wszystkich kontynentach, prawdopodobnie pochodzą z Indonezji i Malezji. Dziś tam właśnie robi się ich najwięcej. Światowe „zagłębie” batikowe to środkowa Jawa, konkretnie miasto Yogyacarta. Choć batiki są znane od początku naszej ery, w Indonezji poważnie zainteresowano się nimi dopiero niecałe 300 lat temu. Autochtoni zaczęli batiki traktować jak cenne dziedzictwo kulturowe, a późniejszy rozwój turystyki spowodował, że malowanie woskiem stało się zajęciem całkiem dochodowym.

W każdej części świata batiki wyglądają inaczej. Jedne z najbardziej barwnych, ekspresyjnych i wieloelementowych pochodzą z Malezji. Batiki indonezyjskie są bardziej stonowane i mniej agresywne w kolorystyce. Zdobi się je motywami zwierząt, roślin, elementami geometrycznym, a czasem scenami z życia codziennego. Im barwniejszy i bardziej misterny deseń na batiku, tym jest on cenniejszy. Z tak dekorowanych tkanin, zazwyczaj bawełnianych, robi się na wyspach pacyficznych sarongi – obszerne spódnice, które owija się wokół pasa.

Odwrotnie w Japonii – tam najbardziej ceni się batiki, które zdobione są według ścisłych reguł określających kolory i wzory na materiale. Batiki pochodzące z Kraju Kwitnącej Wiśni maluje się na jedwabiu. Mistrzowskie dzieła przedstawiają głównie podobizny gejsz, krajobrazy – zazwyczaj górskie, z ośnieżonymi szczytami; a także pejzaże pełne różowo kwitnących wiśni.

Batiki afrykańskie, zwykle robione na półprzezroczystym materiale, przedstawiają sceny z życia codziennego mieszkańców Czarnego Lądu. Kompozycja przeważnie utrzymana jest w odcieniach czerwieni, pomarańczowego i brązu. Afrykańskie dzieła przypominają obrazy namalowane na materiale. I najczęściej są – właśnie jak obrazy - oprawione w drewniane ramy.

Do Europy batiki trafiły prawdopodobnie z kupcami wędrującymi Jedwabnym Szlakiem. Wykonuje się je z bawełny, szyfonu, jedwabiu. Zdobi geometrycznymi wzorami, maluje na nich przeróżne pejzaże i utrwala piękno zwierząt czy kwiatów. 

Batik - jak to się robi?

Poznaj więc etapy tworzenia witraży na tkaninie. 

1. Przygotowanie materiału – to bardzo ważny element procesu. Żeby mieć pewność, iż barwniki będą równomiernie farbować tkaninę, pierze się ją kilkakrotnie, a nawet gotuje. Usuwa się wówczas zanieczyszczenia i jednocześnie dekatyzuje materiał – wiele tkanin z włókien naturalnych kurczy się przy pierwszym kontakcie z wodą. Dzięki tym zabiegom przyszły batik zachowa fason i piękne kolory. Po wysuszeniu, tkaninę trzeba wyprasować.

2. Nakładanie deseni – mistrzowie robią to bezpośrednio na materiale, inni wolą mieć przed sobą kartkę papieru i na niej rysować. Papierowy szablon wycina się, albo dziurkuje radełkiem. Na bardzo delikatną tkaninę najłatwiej przenieść wzór, odmalowując go miękkim ołówkiem, albo posypując perforowany szablon węglem drzewnym lub sproszkowanym grafitem ołówkowym – proszek zostawia łatwy do usunięcia ślad na materiale.

Kiedy batik robi się z prześwitującej tkaniny, można deseń namalować na spodniej stronie materiału. Tę metodę stosują jedynie indywidualni artyści.

3. Woskowanie tkaniny – rozciąga się ją na drewnianej ramie i starannie, pędzelkiem lub specjalnym aplikatorami, zwanymi na Jawie tjanting (bardzo podobnymi do tych, którymi operują artystki, robiące nasze polskie pisanki wielkanocne) nakłada się wosk na wszystkie fragmenty, które nie mają być farbowane. Na drewnianej rączce zamocowany jest maleńki, miedziany zbiorniczek z woskiem, zakończony cienkim „pisakiem”, przez który wypływa gorący wosk i kreśli delikatne linie. Aplikator trzeba często podgrzewać, bo stygnącym woskiem maluje się coraz grubsze kreski. Batiki wykonane tą metodą nazywa się malowanymi; są absolutnie niepowtarzalne i dużo droższe od wykonywanych seryjnie za pomocą specjalnych pieczątek.

Znacznie szybszą i wydajniejszą metodą nanoszenia wosku jest stemplowanie tkaniny specjalnymi pieczęciami, które mają na stronie znakującej zamontowane przeróżne szablony, wykonane z miedzianych elementów. Taką pieczęć zanurza się w gorącym, zazwyczaj lekko podbarwionym, wosku i stempluje po materiale. Szybciej, wydajniej i mniej pracochłonnie, niż podczas ręcznego malowania. Jednak mniej oryginalnie. Znawcy tematu mówią, iż miedziane pieczątki zrewolucjonizowały tworzenie batików i pozwoliły na produkcję masową malowanych tkanin. Prześmiewcy powiadają zaś, że największą wartość ma oryginalnie zrobiona pieczątka. Nie da się jednak zaprzeczyć, iż robione tą metodą batiki są równie piękne, jak ręcznie malowane.

4. Farbowanie – tkaninę zanurza się w roztworze barwnika. Jeśli batik ma być wielobarwny, zawsze farbowanie zaczyna się od koloru najjaśniejszego i powtarza cykl woskowania i farbowania, aż do uzyskania właściwego efektu.

5. Zabiegi końcowe – to suszenie po farbowaniu, a następnie usuwanie wosku – batik najczęściej prasuje się przez gazety lub papierowe ręczniki (afrykańskie batiki dzięki prasowaniu mają charakterystyczne zakładki i marszczenia materiału), albo też pierze w specjalnych roztworach. Na koniec batik się suszy i prasuje.

Batiki to nie tylko witrażowe obrazy i materiały na sarongi. W Afryce stały się nawet swoistym symbolem jedności – wykonywane z nich bluzki madiba nosił m.in. Nelson Mandela i dlatego zakładali je sympatycy tego walczącego o demokrację laureata pokojowej nagrody Nobla.