| Dzika oliwka - prababka oliwki uprawnej |
|
O matuzalemach i korzeniach uszkadzających budynki; o pięknie pachnącym dymie z ogniska i o niesamowicie atrakcyjnym, twardym drewnie. Zanim człowiek „udomowił” oliwkę europejską...
Dziś dziką oliwkę spotyka się na terenach wciąż zanikającej śródziemnomorskiej makii, na wschodnich wybrzeżach Hiszpanii i północy Afryki . Na tych terenach dzika oliwka występuje naturalnie już całe tysiąclecia. Można ją też spotkać w Japonii, na wyspach Oceanii, Azji Środkowej, w południowej Afryce i w Ameryce Południowej – nie są to jednak naturalne siedliska dzikiej oliwki; pojawiła się tam za sprawą sztucznych nasadzeń. Oliwka jest znana od pradawnych czasów: wielokrotnie wzmiankowana w Biblii, była rośliną obiecaną Ludowi Wybranemu przez Boga. Już w starożytności roślina była czczona i szanowana, a liść oliwny był (i jest nadal) międzynarodowym symbolem pokoju. Gałązka oliwna była nieodłącznym atrybutem bogini Ateny, a wieniec oliwny stanowił na antycznych Olimpiadach odpowiednik dzisiejszego złotego medalu.
1600 - letnie drzewo oliwne - Brijuni, Chorwacja - Autor: Ranko
Ta niezwykle wytrzymała na suszę i chłody roślina należy do rodziny oliwkowatych. Pochodzi prawdopodobnie z Azji Mniejszej, gdzie przed ponad 5000 lat była znana (i już wykorzystywana), jedna z pierwszych odmian uprawnych, na terenach dzisiejszej Syrii. Występuje w pierwotnych, wiecznie zielonych lasach terenów śródziemnomorskich. Może dorastać do kilkunastu metrów wysokości, zazwyczaj przyjmując formę krzaczastą lub wielopiennego, niewielkiego drzewka. Podobnie jak wszystkie oliwki, dzika odmiana rośnie niezwykle powoli – dwuletnia roślina ma zaledwie 20 – 30 cm wysokości. I tak jak wszystkie oliwki może dożywać iście matuzalemowego wieku: szacuje się, iż sporo dużych, starych roślin może mieć ponad 2000 lat! Młode oliwki rosną dużo szybciej, niż okazy starsze, a najstarsze osobniki mają zazwyczaj albo bardzo grube pnie, albo wiele drobniejszych pni zbitych w tak ciasną grupę, iż z daleka wygląda to jak jeden, bardzo gruby pień. Kora dzikiej oliwki jest szara, brązowoczarna lub szarobrunatna, z licznymi nierównościami. Jedynie bardzo stare okazy mają korę nieco równiejszą.
Niewielkie, eliptyczne lub okrągławe liście rosną w dolnej części łodyg, a w górnej partii gałązki stają się nieco bardziej podłużne, lancetowate. Z wierzchu ciemno zielone, od spodu jaśniejsze: siwozielone, białozielone, z delikatnymi srebrzystymi włoskami, rosną naprzeciwlegle na łodygach. Listki odmian uprawnych są dużo większe i bardziej wydłużone. Na łodygach rośnie sporo cierni, których nie mają odmiany uprawne.
U dzikich odmian owoce nie mają gospodarczego znaczenia. Najważniejszym surowcem pozyskiwanym z oliwki dzikiej jest bardzo twarde i ciężkie drewno. Ma piękną orzechowo – złocistą barwę i charakterystyczny, niezwykle dekoracyjny rysunek zwartej struktury wewnętrznej. Drewno wolno rosnących drzew jest zazwyczaj bardzo trwałym materiałem – podobnie jest z drewnem dzikiej oliwki. Wyrabia się z niego cenne meble, ozdoby, przedmioty codziennego użytku, jak np. sztućce, przybory kreślarskie, fantazyjne korki do butelek z winem, naczynia, wazony, niezwykłą biżuterię – drewno dzikiej oliwki można łączyć z metalami szlachetnymi, kamieniami półszlachetnymi, albo pozostawiać je samo – zawsze jednak powstają piękne kolczyki, bransoletki, czy spinki do mankietów męskich koszul, będące symbolem najwyższej elegancji i wysokiej pozycji społecznej. Drewno dzikiej oliwki jest dość trudno łupliwe, ale doskonale daje się obrabiać ogólnodostępnymi narzędziami i łatwo się je poleruje. Mogą powstawać zeń deski parkietowe lub boazeryjne, elementy balustrad i schody, rękojeści sztućców, broni białej, a także rzeźby. Dzika oliwka dostarcza drewna na opał (pali się bardzo dobrze i pięknie przy tym pachnie), surowca na wysokogatunkowy węgiel drzewny; gałązki wykorzystuje się w wikliniarstwie , a liście i owoce to pasza dla zwierząt (i choć dziś stosuje się do tych ostatnich celów głównie surowce z oliwki uprawnej, to oliwka dzika również jest doń wykorzystywana).
Liście i owoce dzikiej oliwki dostarczają cennego surowca zielarskiego, który już w starożytnej Grecji stosowano do leczenia biegunek i w nieżytach dolnych dróg oddechowych, a do dziś wykorzystuje się go w leczeniu nadciśnienia, profilaktyce i leczeniu miażdżycy naczyń, w pobudzaniu czynności nerek i jako suplement diety, uzupełniający niedobory cennych tłuszczowców.
Z soku z miąższu owoców oliwnych uzyskuje się naturalny barwnik, a wyciągi z liści i owoców znajdują zastosowanie w przemyśle mydlarskim i kosmetycznym, jako naturalne, nie uczulające składniki nawilżające i natłuszczające skórę i włosy.
Oliwka dzika ze względu na swoją wielką odporność na niekorzystne warunki środowiska i niewielkie wymagania co do jakości podłoża, to doskonały materiał na podkładki do szczepienia na nich innych, dużo bardziej wrażliwych roślin.
Afrykańska odmiana dzikiej oliwki ( Olea europea var. africana ) jest bodaj najbardziej wytrzymałą na spartańskie warunki życiowe - urośnie nawet na ubogiej, kamienistej glebie, w piekącym słońcu Czarnego Lądu. Wyglądem i strukturą drewna bardzo przypomina tradycyjną dziką oliwkę, choć ma jeszcze silniej rozwinięty system korzeniowy. Z powodu wielkiej siły rozrostu korzeni nie wolno jej sadzić w bezpośrednim sąsiedztwie budynków. Doskonale nadaje się za to do ogrodów, na pola golfowe, do parków; sadzi się ją często wzdłuż ulic, w pobliżu szkół i innych instytucji pożytku publicznego. Bardzo odporna na suszę i słońce, daje schronienie wielu gatunkom ptaków. Jest popularnym materiałem na urocze bonsai; z jej młodych liści robi się w Afryce herbatę. Wyciąg z liści to podstawa do produkcji popularnego lotionu i toniku do przemywania oczu. Drewno zaś to świetny budulec na wszelkie ogrodzenia.
Choć dziś głownie użyteczną odmianą oliwki jest forma uprawna, to dzika oliwka również ma wiele do zaoferowania. Jej historia jest przecież nierozerwalnie związana z historią rodzaju ludzkiego; i to od zarania naszych dziejów. |
