O dziwnym drzewie z sokiem w kolorze krwi i obwieszonym bombkami, wymagającym i wszechstronnie użytecznym.

Mukwa

Jeśli będziesz kiedykolwiek w Afryce w porze suchej i zobaczysz bezlistne drzewo obwieszone dziwnymi, okrągłymi, spłaszczonymi niby - bombkami, to znaczy, że masz okazję spoglądać na mukwę, czyli Pterocarpus angolensis. Gdyby drzewo było zranione i wypływałby zeń krwistoczerwony, bardzo lepki sok, byłoby wówczas pewne, iż to mukwa.

Owo wysokie (do 30 m) liściaste drzewo o szarej lub brunatno - brązowej, spękanej korze należy do rodziny Fabaceae , czyli motylkowatych (pospolici przedstawiciele tej rodziny w Polsce, to m.in. groszek i fasola), a owocem roślin należących do tej rodziny jest strąk. Tak więc dziwne niby - bombki to po prostu trochę inne strąki: nasiona otoczone są charakterystycznym tworem, zbliżonym w kształcie do niewielkiego koła lub owalu, który jest początkowo żółto - zielony, a później brązowieje i staje się podobny do pomarszczonego papieru. Wokół centrum strąka wyrasta wiele kilkucentymetrowych włosów. W środku znajduje się bardzo twarde nasienie. Kiedy strąki są dojrzałe, wiatr strąca je z drzewa, a dzięki charakterystycznej "papierowej" membranie potrafią unosić się w powietrzu i całkiem daleko odfrunąć od macierzystej rośliny. By nasionka wykiełkowały, coś musi uszkodzić ich niesłychanie twardą osłonkę. Zazwyczaj są to ostre zęby wiewiórek lub innych gryzoni. Wspomniane zwierzęta żywią się bowiem nasionami m.in. mukwy, więc przy okazji pomagają rozsiewać tę cenną roślinę. 

Choć wiele siewek ginie w trudnych, afrykańskich warunkach zaraz po wykiełkowaniu, te, które przetrwają, czeka jeszcze niejedna ciężka próba suszy i pożarów. Niedawno odkryto fenomenalną zdolność siewek mukwy do przetrwania pierwszej pory suchej: młode roślinki z nastaniem arfykańskiej suszy obumierają. Jednak pod ziemią ukryte są żywe części roślin, które zaraz po pierwszych deszczach pory mokrej wypuszczają nowe pędy nadziemne i liście.

Mukwa ma rozłożystą, lekko spłaszczoną koronę, która daje sporo cienia. Gruba, pobrużdżona kora jest bardzo wytrzymała na działanie ognia, dlatego Pterocarpus często rośnie na terenach, na których w porze suchej często szaleją pożary. Skórzaste liście są złożone z paru kilkucentymetrowych listków, które zawsze zwisają w dół. Okres kwitnienia rozpoczyna się w sierpniu, a kończy w styczniu (zależnie od rejonu, w którym rośnie mukwa), zaś pojedyncze drzewo obsypuje się mnóstwem żółto - pomarańczowych, pięknie pachnących kwiatów, które są zebrane w kiście i przypominają kwiaty groszku. Kwiaty utrzymują się na roślinie około 2 tygodni i zwabiają w tym czasie całe roje pszczół. Z przekwitłych kwiatów w okresie od stycznia do czerwca powstają charakterystyczne uskrzydlone strąki, które pozostają na drzewie długo jeszcze po opadnięciu liści (które drzewo gubi przed porą suchą).

O nazewnictwie i zajmowanych terenach

Nazwa łacińska Pterocarpus angolensis pochodzi od połączenia greckich słów: ptero - skrzydło, carpus - owoc i angolensis - angolski. Ze względu na krwistą barwę soku mukwę zwie się też krwistym drzewem, a jako iż jej drewno jest bardzo podobne w morfologii i właściowściach drewna do niespokrewnionego z nią teaku właściwego ( Tectona ), nazywa się ją dzikim lub afrykańskim teakiem. Inne spotykane nazwy mukwy to: kiaat, drzewo - wiosło, woskowe drzewo, mokwa, moroto, umbili, Transvaal teak.

Mukwę spotyka się nie tylko w Angoli, lecz także w innych państwach Afryki Południowej (Zimbabwe, Namibia, Tanzania, Mozambik). Rośnie w afrykańskim buszu, na stokach górskich, wydmach, na sawannach i w dolinach rzek - wszędzie tam, gdzie gleba jest doskonale przepuszczalna, czasem nawet kamienista, a roczne opady deszczu wynoszą minimum 500 mm/rok.

O pożytkach z mukwy

Jest ich naprawdę wiele i praktycznie wykorzystuje się każdą część rośliny.

Drewno - to bodaj najcenniejszy dar afrykańskiego teaku. Mocne i ciężkie, o zwięzłej strukturze i pięknym czerwono - brązowym kolorze twardzieli. Biel jest lekko żółtawa i wyraźnie odcina się od twardzieli. Drewno mukwy jest wyjątkowo odporne na ataki termitów, korników, pleśni i mikroorganizmów powodujących butwienie. Nie kurczy się zbytnio, ale i nie puchnie pod wpływem wilgoci, oraz nie niszczy go ani słodka, ani słona woda. Dlatego robi się z niego kadłuby statków, wycina kajaki, produkuje elementy wyposażenia jachtów. To doskonałe drewno na panele podłogowe i parkiety do łazienek i na tarasy. Powstają z niego wspaniałe meble, rzeźby , drzwi, futryny okien, pamiątki, uchwyty sztućców, instrumenty muzyczne i przybory kreślarskie. Wiele szkół i instytucji w Afryce wyposażonych jest w meble z mukwy. Drewno to także materiał opałowy, oraz surowiec na drzewca włóczni, strzał i rękojeści broni białej.

Drewno jest dość łatwe w obróbce i doskonałe do polerowania. Często przedmioty wykonane z mukwy mają w brązowej twardzieli wtrącenia z jasnej bieli drewna - uzuskuje się w ten sposób dekoracyjne naturalne desenie na powierzchni wyrobów.

Sok - to baza do produkcji naturalnego czerwonego barwnika i cennych kosmetyków (zmieszany ze zwierzęcym tłuszczem jest środkiem pielęgnująco - upiększającym cerę i skórę całego ciała, polecanym szczególnie starszym paniom). Ma też ponoć pozytywny wplyw na oczyszczenie krwi.

Liście i nasiona - dostarczają pożywienia słoniom, kudu, pawianom, wielu gryzoniom i larwom motyli. Czasem stosuje się je jako paszę dla bydła. Liście to surowiec zielarski do sporządzania wielu lekarstw.

Kwiaty - nektarodajne i miododajne, zlatują do nich pszczoły i motyle.Wyciąg z kwiatów pomaga w kaszlu i chrypce.

Kora - sproszkowana to baza wielu lekarstw.

Całe drzewo - daje cień i schronienie wielu gatunkom zwierząt, głównie ptakom. Sadzone na wydmach umacnia piaszczystą glebę, a na kamienistej nie dopuszcza do dalszej erozji podłoża. Mukwa to ważny element duchowej kultury wielu Afrykańczyków - wierzą oni, iż to duże drzewo sprowadza na ziemię deszcz.

Medyczne pożytki z mukwy - sok, kora, kwiaty i liście to bazy do sporządania eliksirów, które pomagają w zwalczaniu grzybic skórnych, febry, malarii, grypy, zapalenia płuc i są pomocne w dolegliwościach żołądkowo - jelitowych. Używane są też w kłujących bólach porodowych, zwiększaniu laktacji i leczeniu opryszczki. Dobre na kaszel i inne choroby gardła.

Ptreocarpus to roślina niezwykła i wielce użyteczna. Pomimo wszystkich swych zalet ma jedną wielką wadę: niełatwo ją uprawiać, ponieważ mizernie kiełkuje z nasion. Dlatego większość pozyskiwanego z mukwy surowca pochodzi z drzew dziko rosnących. Wciąż zwiększające się światowe zapotrzebowanie na wspaniałe wyroby z drewna mukwy spowodowało wytrzebienie rośliny z wielu naturalnych stanowisk. Dziesięć lat temu rocznie wyrąbywano około 2000 drzew - zbyt dużo, jak na możliwości naturalnej regeneracji populacji rośliny. W celu ochrony mukwy wprowadzono znaczne ograniczenia wyrębu, a w niektórych krajach Pterocarpus poddano ochronie gatunkowej - z tego powodu wyroby z tego cennego, pięknego drzewa nie należą do tanich.