O liściach sznurkodajnych, czyli agawie i sizalu

O transformacji liścia w mocny sznur, oraz o tym, jak umilić życie Mruczkom i bywalcom SPA, wykorzystując sizal - jedno z najmocniejszych, znanych człowiekowi włókien roślinnych.

Matematyka sizalu

Gdyby nie istniała agawa sizalowa, świat zostałby pozbawiony jednego z najcenniejszych skarbów, jaki można pozyskać z roślin – sizalu. Długie, niezwykle wytrzymałe włókna, pochodzące z mieczowatych liści agawy stanowią zaledwie 4% wagi liścia, ale zysk powstały z ich sprzedaży wielokrotnie przewyższa koszty związane z uprawą rośliny oraz procesem technologicznym, dzięki któremu z liści uzyskuje się cenne włókna.

Rocznie, sizalu produkuje się na świecie niewiele mniej od bawełny, a z ¾ tej ilości powstają przeróżne sznurki i liny. Jedna, 7 – 10 letnia agawa dostarcza średnio 200 – 250 liści. Z każdego można uzyskać ok. 1000 włókien. Najlepsze włókna pochodzą z liści najmłodszych – są najdelikatniejsze w dotyku (choć sizal jest zwany twardym albo szorstkim włóknem).

Agawa amerykańska
Licencja: GFDL

Brazylijczycy w taki oto sposób klasyfikują sizal wedle długości:

- włókna długie – mają minimum 90 cm długości;

- średnie mieszczą się w przedziale między 71 a 90 cm długości;

- krótkie zaś mają od 60 do 70 cm długości.

Choć sizal to jedno z najmocniejszych, znanych człowiekowi włókien roślinnych, bardzo odpornych na zerwanie, to nie nadaje się do zmiennych warunków wilgotnościowych. Potrafi znacznie zmienić swoją długość w zetknięciu z wodą czy wilgocią zawartą w powietrzu. Dlatego zanim cokolwiek zacznie się z sizalu produkować, zawsze wystawia się bele z włóknem do „aklimatyzacji” w konkretnych warunkach wilgotnościowych. Kiedy długość włókna przy danej wilgotności się ustabilizuje, można rozpoczynać produkcję. Przyzwyczajone do danej wilgotności włókno nie zmienia już swej długości i powstające produkty są mocne oraz stabilne.

Od agawy do sizalu

Kiedy liście agawy są sztywne i mocne, to znak, że przyszła pora na żniwa. Maczetami obcina się liście u nasady i składa je w wielkich pryzmach na plantacjach. Następnie poddaje się procesowi dekortykacji (czyli usuwania zewnętrznych tkanek roślinnych). Zależnie od rejonu zbioru, albo liście transportuje się do wielkiej dekortykatorni (tak jest w w Afryce), albo też – jak dzieje się to w Brazylii – czeka na przybycie specjalistów – dekortykatorów, którzy w czasie liściowych żniw wędrują od plantacji do plantacji i na miejscu oczyszczają włókna z niepotrzebnych tkanek. Włókna sizalowe to nic innego bowiem, jak liściowe wiązki przewodzące agaw.

Po dekortykacji włókna suszy się na słońcu, rozwieszone na niezliczonej ilości sznurów – pole wygląda wówczas jak olbrzymia suszarnia na świeżym powietrzu, gdzie wiatr porusza wstęgami jasnych włókien. Słońce, wiatr i okresowo padający deszcz powodują wypłowienie włókien – stają się kremowe albo prawie białe.

Następnym etapem produkcji sizalu jest staranne oczyszczenie z resztek roślinnych oraz wyczesanie długich włókien, by nabrały połysku i delikatności. Robi się to na specjalnych maszynach czesalniczych – mają gęste i długie „zęby”, pomiędzy którymi wielokrotnie przesuwają się włókna, aż do osiągnięcia pożądanej jakości.

Kwitnąca Agave attenuata
Licencja: GFDL

Jasne wiązki są selekcjonowane pod względem koloru, jakości i stopnia oczyszczenia i pakowane w wielkie bele. Bele poddaje się zabiegowi ścieśniania, by włókna były ściśle nawinięte i zajmowały jak najmniej miejsca. Zabezpieczone przez zabrudzeniem i oznakowane bele sizalu wędrują do składu, a stamtąd przeważnie na eksport.

O ile bowiem kraje Ameryki Łacińskiej są największymi producentami i eksporterami sizalu, o tyle dopiero państwa – odbiorcy włókna z agawy bywają liderami w produkcji artykułów sizalowych.

Sizalowa klasa

Zazwyczaj sizale dzieli się na 4 główne kategorie:

- Superior – kiedy włókna są idealnie oczyszczone, suche, delikatne, z połyskiem, niesplątane i wolne od jakichkolwiek węzłów oraz rozszczepień. Bywają prawie białe albo lekko kremowe.

- Typ 1 – jakość jak wyżej, ale ich kolor może być żółtawy lub bardziej kremowy.

- Typ 2 zawiera włókna z małymi zielonymi niedoczyszczeniami i lekko brązowym kolorem.

- Typ 3 może mieć więcej zielonych wtrętów, a włókna bywają w odcieniach żółtego, brązu lub czerwieni.

Generalnie, najsłabszej jakości włókna przeznacza się na papier sizalowy, ponieważ mają najwięcej celulozy i hemicelulozy; lepsze nitki służą do wytwarzania lin i sznurów, a najlepsze włókna przeznacza się do produkcji przędzy.

Biogaz i SPA

Choć 75% sizalu to surowiec na sznurki we wszelkich możliwych ich odmianach, to włókna te wykorzystuje się też do produkcji dywaników, makat, makram, i innych elementów wystroju wnętrz oraz artykułów do masażu, często stosowanych w ośrodkach SPA i Wellness; wytwarza się z nich drapaczki dla kotów (dzięki czemu Mruczki nie ostrzą pazurów na welurowych meblach). Z sizalu robi się wiele pomocy ortopedycznych: pasy wzmacniające, trzewiki, nakładki na stawy, materace. Wykorzystuje się go do produkcji tkanin ubraniowych, obić meblowych i szmatek polerujących.

Znakomicie spisuje się w przemyśle motoryzacyjnym, gdzie stosuje się go do niwelowania siły tarcia między metalowymi powierzchniami oraz używa jako wypełnienie przestrzeni wewnątrz karoserii – w razie stłuczki włókna zmniejszają działanie niszczących sił i zapewniają większe bezpieczeństwo pasażerom. Koncerny motoryzacyjne prześcigają się obecnie w opracowywaniu nowatorskich metod zastosowania sizalu i wydają krocie na badania nad potencjalnym zastosowaniem sizalu do masowej produkcji samochodów. Jednym z liderów w tej dziedzinie jest motoryzacyjny gigant Daimler – Chrysler.

Z sizalu robi się zestawy meblowe, okładziny lub tapety ścienne, które świetnie wyciszają pomieszczenie i jednocześnie je ocieplają. Sizalowe wyroby spotyka się w kościołach, szpitalach, bibliotekach i innych obiektach użyteczności publicznej. Włókno z agawy znajduje zastosowanie w produkcji artykułów militarnych i przedmiotów używanych w placówkach naukowo – badawczych.

Absolutnie nowatorskim pomysłem duńskich naukowców jest produkcja biogazu z sizalu. Zważywszy na ogromną, roczną ilość wytwarzanego na świecie sizalu, byłby on dobrym i tanim źródłem energii. Do jego produkcji można by śmiało wykorzystać włókniste odpady albo zużyte już wyroby.

Papier z sizalu jest tańszy od papieru drzewnego i daje się go taniej i efektywniej przetwarzać jako surowiec wtórny. Robi się z niego saszetki do herbat, filtry, sączki, papierowe laminaty, środki opatrunkowe, tapety i wytrzymałe papierowe osłony podobne do kartonu. Kolekcjonerzy cenią stylowe papeterie, koperty i inne wyroby biurowe z papieru sizalowego.

Ostrożnie z wodą!

Ze względu na to, iż sizal nie znosi wilgoci i zachowuje się wówczas absolutnie nieprzewidywalnie, trzeba chronić go przed kontaktem z wodą. Jeśli zdarzy się plama i trzeba ją usunąć, to najlepsza do tego jest metoda typu: zaaplikuj i wytrzyj, zaaplikuj i wytrzyj... Czyli nanieś miksturę czyszczącą na zabrudzoną powierzchnię, lekko wetrzyj i natychmiast odciśnij wilgoć suchą szmatką.

Wyroby z sizalu można czyścić letnią wodą z detergentem, albo roztworem z ćwierci filiżanki octu i szklanki wody, albo słabym roztworem amoniaku. W żadnym wypadku nie wolno używać wybielaczy!

Agave angustifolia
Licencja: GFDL

Targowisko użyteczności

Sizal pochodzi z A. sisalana. Inne gatunki agaw też mają sporo do zaoferowania: przędza kantala z agawy kantalowej, włókno pita, czy włókno henekwen.

Słynna w świecie tequila powstaje z soku agawy błękitnej, a sok z pokrewnych gatunków to surowiec do produkcji mescali i innych napojów alkoholowych. Niealkoholowa wersja soku z agaw to świetny zastępnik cukru – średnio półtora raza słodszy od sacharozy; nazywa się go nektarem albo syropem z agaw. Powstaje z przefiltrowanego, enzymatycznie zhydrolizowanego i zagęszczonego naturalnego soku z licznych gatunków agaw. Produkuje się go głównie w Meksyku.

Agawy dostarczają pożywienia: zimą i wiosną zbiera się liście, latem zaś, tuż przed kwitnieniem, pędy kwiatostanowe. Obgotowane lub opieczone są pożywną przekąską; łodygi podaje się jak szparagi. Jadalne są też serca agaw – po termicznej obróbce. Nasiona dodaje się do zup, sosów – są świetnym, wysokoenergetycznym zagęstnikiem, a ze zmielonych na mąkę, wypieka się chleb.

Wysuszone całe liście bywają nieprzemakalnymi strzechami chat; suche łodygi kwiatostanów zużywa się do wyrobu didgeridoo, a pocięte w kawałki stają się naturalnymi osełkami do noży. Kolce znajdują zastosowanie jako gwoździe, szpilki i igły.

Agawy zawierają sporo saponin, dlatego wyrabia się z nich mydła i płyny piorące.

Całe rośliny to świetny materiał na nieprzebyte żywopłoty – ogrodzenia; posadzone na nieużytkach, pomogą w rekultywacji gleby.

Agawy bywają pomocne w różnych dolegliwościach: sok działa napotnie, przeczyszczająco i moczopędnie (ale, uwaga!, może powodować podrażnienia skóry w bezpośrednim kontakcie). Nalewki działają podobnie; pomagają też w schorzeniach reumatycznych. Liście agawy sizalowej zawierają cenną substancję – hikogeninę, stosowaną do produkcji kortyzonu.

Nam, Polakom, agawa najczęściej kojarzy się z kolczastą pięknością, którą podziwiać można w palmiarniach i w prywatnych kolekcjach. Nie zapominamy przy tym, że kwitnie tylko raz w życiu i po wydaniu nasion umiera. Jednak nie zawsze wiemy, że sznurki do wiązania paczek na poczcie czy używane w snopowiązałkach pochodzą z sizalu. A to przecież inna „forma” agawy.