Owoce tykwy miewają tak ponętne kształty, iż niejedna modelka mogłaby pozazdrościć im „figury”! Cenne: chronią męskie klejnoty; świetne do popijania z nich yerba mate, robienia roślinnych kraszanek i nauki pływania.

Mate, inaczej kalebasa, znaczy tykwa...

...po łacinie Lagenaria vulgaris lub Cucurbita lagenaria.
 

Słowo burilado pochodzi od określenia czynności wykonywanych za pomocą pewnego rodzaju narzędzia tnącego podobnego do specjalnego noża lub dłuta. Co zatem łączy tykwę z dłutem? Aby poznać odpowiedź, trzeba się cofnąć w czasie około 5 tysięcy lat, do mniej więcej 3000 – 3500 tysięcznego roku przed naszą erą. To wówczas, prawdopodobnie, na terenach, gdzie dziś żyją Peruwiańczycy, pojawiła się umiejętność wykonywania przepięknie zdobionych przedmiotów z twardej skorupy dyni, a później z tykwy. O szczegółach związanych z tą niezwykłą techniką dowiesz się z artykułu o mate burilado – znajdziesz go w innym miejscu Szczypty Świata. Teraz bliżej poznasz tykwę.

Tykwa to roślina należąca do dyniowatych; pochodzi prawdopodobnie z tropików Azji i Afryki, ale już przed kilkunastu tysiącami lat uprawiano ją w Ameryce. Jednoroczna, jednopienna (czyli pojedynczy egzemplarz wytwarza tylko kwiaty męskie albo tylko żeńskie), silnie rośnie tworząc płożące lub pnące pędy. Jest przez to bardzo żarłoczna i potrzebuje wielu składników odżywczych do wzrostu (co zresztą jest cechą wszystkich dyniowatych, bo niby z czego mają powstać ogromne owoce?). Udaje się najlepiej na terenach nizinnych, gdyż ziemia jest tam przeważnie żyzna i dobrze nawadniana.

Piękne, duże, klapowane lub okrągłe liście, roztarte w dłoniach, wydzielają przyjemny aromat piżma. Nie sposób przeoczyć dużych, wełnisto owłosionych, białych kwiatów - mają bowiem od 5 do 25 cm długości!

Jednak największą atrakcją tykwy są wielokształtne, pokryte zielonkawą skórką, różnych wymiarów owoce z typu jagodowych. Natychmiast przyciągają uwagę wielkością i przedziwnym wyglądem butelek czy menażek. By było jeszcze dziwniej, „programuje” się kształty owoców: w różnych stadiach ich rozwoju: obwiązuje się je nicią czy drutem i w ten sposób powstają, fantastyczne nieraz, formy owoców kalebasy. Rekordzistką wśród tykw, jeśli chodzi o wielkość owoców, jest Lagenaria leucantha – jej jagody mają nawet 1,5 m długości.

Wnętrze każdego owocu jest soczyste i jasnozielone, z brązowymi pestkami. Miąższ młodziutkich tykw jest jadalny i smaczny – przyrządza się zeń sałatki, dusi w potrawkach, suszy lub konserwuje. Starsze okazy nabierają niesmacznej goryczki, a nawet mogą być trujące.

Ciekawą cechą miąższu tykwy jest jego powolne zanikanie w miarę dojrzewania owoców. Kiedy jagoda tykwy jest całkowicie dojrzała, w jej wnętrzu nie ma miąższu; pozostaje jedynie twarda łupina z nasionami wewnątrz. Stopień dojrzałości owoców sprawdza się w bardzo prosty sposób: stuka się w skorupkę, a gdy wydaje ona charakterystyczny odgłos „pustej skrzyni”, to znak, iż nadszedł czas zbiorów. Owoce odcina się, pozostawiając kilkucentymetrową szypułkę, selekcjonuje według wielkości i kształtów i decyduje, na co przeznaczy się poszczególne okazy.

Mają bowiem wiele zastosowań. Z wydrążonych owoców, zwanych kalebasami, wyrabia się naczynia na różne płyny: przechowuje się w nich wodę, olej czy wino. Mniejsze służą jako nietłukące się, lekkie kubki na napoje. I co ciekawe, przechowywane w nich płyny długo pozostają chłodne – tę właściwość cenią wszyscy, którzy pracują w upalnym, peruwiańskim słońcu. Skorupy tykwy nie są niszczone prze termity, co jest bardzo ważne w klimacie tropikalnym, więc można w kalebasach długo trzymać ziarna, mąkę lub bakalie, a nawet słodycze.

Ze względu na swoje specyficzne kształty, owoce tykwy stosuje się do wyrobu zabawek, sztućców, abażurów, koszyczków, dzwoneczków i wielu innych przedmiotów sztuki użytkowej i wystroju wnętrza. Ze względu na to, iż wydrążona tykwa wydaje specyficzny dźwięk, jest świetnym materiałem na różne instrumenty. Powstają z niej marakasy, guiro, gwizdki, flety i wiele innych. Lekkie skorupy łatwo unoszą się na wodzie, są więc idealną pomocą dla dzieci w nauce pływania. Kalebasy mają też absolutnie niecodzienne zastosowanie: u niektórych plemion służą jako ochronki na penisy.

Tykwa to roślina niezwykła, która towarzyszy człowiekowi od tysiącleci. Daje pożywienie, dostarcza surowca na przepiękne wyroby sztuki zwanej mate burilado, dekoruje ogrody i pozwala na zapewnienie bytu tysiącom rodzin, które znajdują pracę na farmach uprawowych, w warsztatach artystycznych lub przy sprzedaży wykonanych z niej przedmiotów.