Zrobisz z niej „sałatkę milionera” i popijesz młodym winem palmowym. Z miąższu orzecha wyrzeźbisz kolczyki, a z włókien wypleciesz koszyk.

O uroku osobistym

Oficjalnie nazywa się Hyphaene coriacea, czyli wedle rodzaju: widlica. Ma sporo łacińskich synonimów, np. H. turbinata, H. compressa. Dla dobrych „znajomych” z różnych części świata ma imion tak wiele, że głowa boli! Chińczycy zwą ją Fei zhou lũ, dla Francuzów to palmier pain d’épice albo palmier – doum, Anglicy nazywają ją doum palm, Lala palm, czy Southern lala palm, a dla Niemców to po prostu dumpalme.

Jeszcze bardziej egzotyczne nazwy dla palmy spotyka się w lokalnych społecznościach wyspiarskich lub wśród mieszkańców Afryki: sata, satrana, doum, irara, lparruai, dabell, beer i wiele innych. Na młode rośliny mówi się meti, a owoce to quona.

Rośnie dziko głównie w Afryce: na sawannach południa, w tropikach na wschodzie i na Madagaskarze. Może tworzyć albo wysokie, pojedyncze rośliny o pokroju drzewiastym (do 15 wysokości), albo niższe, gęste, krzaczaste zarośla (wysokie na około 9 metrów). Niezależnie od pokroju, kłodzina zawsze jest dichotomicznie rozgałęziona - ta właśnie cecha odróżnia rodzaj widlic od innych palm. Jest jedną z ważniejszych roślin uprawnych – pojedyncze plantacje mają po kilkaset hektarów.

Ze względu na to, iż Ilala może tworzyć niewysokie formy, jest bodajże jedynym gatunkiem, który z powodzeniem można uprawiać w przydomowych ogrodach. Na dodatek jest odporna na niewielki mróz – wytrzymuje ochłodzenie do -5 stopni Celsjusza. Dość głęboko ukorzeniona, daje sobie radę nawet w surowych warunkach afrykańskiej suszy. Pędy ma wzniesione, ale starsze gałęzie mają tendencje do pokładania się. Roślina może wytwarzać odrosty korzeniowe, które pojawiają się nawet dość daleko od okazów matecznych.

O uroku palmy Ilala decydują wspaniałe, wielkie liście. Niebiesko – zielone lub siwo – zielone z delikatnym białawym połyskiem od spodu, pierzastego pokroju, mogą osiągać 1,5 metra długości i tyle samo średnicy. Imponujące, pojedyncze fragmenty „piórek” blaszki liściowej mają brzegi zakończone haczykowatymi kolcami.

Ilala jest rośliną dwupienną: kwiatostany męskie zwisają z pachwin liści; ich brązowe struktury podobne są nieco w wyglądzie do kwiatostanów kasztanowca i zakończone tworami przypominającymi nasze przedwiosenne bazie. Skupiska kwiatów żeńskich też zwisają swobodnie, przyjmując pyłek niesiony wiatrem. Kiedy widlica owocuje, również jest urzekająco piękna: ogromne ilości gruszkokształtnych owoców (około 2000 na 1 drzewie) kołyszą się na końcach dawnych kwiatostanów. Owoce początkowo są zielone lub lekko pomarańczowe. W miarę dojrzewania, które trwa 2 lata (a potem kolejne dwa lata czeka się na opad owoców), przebarwiają się na brąz. Są niewielkie, bo mają ok. 6 – 8 cm średnicy; z zewnątrz okrywa je lśniąca, twarda skórka, a w środku znajduje się gąbczasty, białawy miąższ. Otacza on pojedyncze nasienie. Mleczko pojawiające się w owocach, jest w smaku i barwie podobne do kokosowego. Miąższ jest nawet dość smaczny; często zjadają go słonie (pożywiają się też młodymi liśćmi palmy). Kiedy owoc dojrzewa, miąższ twardnieje, by w końcowym stadium zamienić się w zbitą strukturę podobną do roślinnej kości słoniowej.

O wielkiej użyteczności

Palma Ilala od tysiącleci była wykorzystywana na wiele sposobów. Najbardziej naturalne wykorzystanie, to sadzenie jej w ogrodach i przy ulicach. Dzięki ciekawemu pokrojowi rośliny można uzyskać wiele niezwykłych aranżacji przestrzeni. W aspekcie sztuki kulinarnej też jest to cenny gatunek. Młody pąk szczytowy stanowił niegdyś pożywną jarzynę (dziś jest poszukiwanym składnikiem bardzo drogiej i luksusowej „sałatki milionera” – po obcięciu pąka szczytowego roślina ginie, dlatego zabronione jest zbieranie zawiązków szczytowych), mleczko z owoców to świetny napój, a smaczny miąższ jest dość bogaty w witaminy i mikroelementy. Z soku uzyskiwanego z widlicy robi się wino palmowe lub podobny do piwa napój, zwany ubusulu. Po destylacji wina uzyskuje się spirytus. Z jednej rośliny pozyskuje się około 60 - 70 litrów soku.

Twarda warstwa endospermy owocowej to roślinna kość słoniowa, z której zręczne ręce artystów potrafią wyczarować przepiękną biżuterię. Drewno daje budulec i stosuje się je jako materiał opałowy. Wiele części palmy dostarcza surowca zielarskiego do leczenia pospolitych dolegliwości lub naturalnych barwników. Młode liście palmowe to pożywienie dla słoni, a starsze służą Afrykańczykom jako pokrycia dachów. U spodu liści palmowych wiją gniazda wielce osobliwe ptaki, które śliną przyklejają jajeczka i materiał budulcowy gniazd do blaszek liściowych i w ten sposób chronią je przed upadkiem i wizytą nieproszonych gości – drapieżników.

Najważniejszym jednak dobrem pozyskiwanym z palmy Ilala jest włókno roślinne z liści.

O tym, co można zrobić z tego cennego surowca dowiesz się, czytając nasze artykuły pt.: „Plecionki z Kwa Zulu Natal” oraz „Kosze Tonga – z dobytkiem na głowie”.